Thứ làm Bình Liêu khác những vùng núi khác của Quảng Ninh không chỉ là sống lưng khủng long hay biển mây, mà là con người. Khoảng 96% dân số vùng đất biên giới này là đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là ba dân tộc Tày, Dao và Sán Chỉ, sống đan xen trên những thung lũng và sườn núi sát biên. Mỗi dân tộc giữ một sắc áo, một kiểu nhà, một lịch lễ tết và những làn điệu riêng. Bài cẩm nang này giới thiệu ngắn gọn về ba cộng đồng ấy, để chuyến đi Bình Liêu của bạn không chỉ là ngắm cảnh mà còn hiểu thêm người bản địa.
Ảnh đầu bài: Phụ nữ Dao gánh lúa mùa gặt trên ruộng bậc thang Bình Liêu (Ảnh: Hùng Trương, Bình Liêu Travel, Facebook)
Ba dân tộc, ba cách ở
Theo số liệu thống kê được báo chí dẫn, người Tày chiếm khoảng một nửa dân số Bình Liêu, người Dao gần ba phần mười, người Sán Chỉ khoảng 15%, còn lại là người Kinh và một ít người Hoa. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, vùng Bình Liêu cũ nay là ba xã Bình Liêu, Hoành Mô và Lục Hồn, xã nào cũng có đủ cả ba dân tộc.
Cách chọn đất ở của mỗi dân tộc đã vẽ nên cảnh quan Bình Liêu: người Tày và người Sán Chỉ tụ cư ven suối, dưới thung lũng, quanh những cánh đồng lúa nước; người Dao bám các sườn núi cao, gắn với nương rẫy và rừng. Đi trên quốc lộ 18C, những bản dưới thấp, đông nhà, nhiều ruộng phần lớn là bản Tày, Sán Chỉ; còn những nóc nhà rải rác trên lưng núi thường là bản Dao.
Người Tày: áo chàm, tiếng Then và đàn tính
Người Tày là cư dân đông nhất ở các thung lũng Bình Liêu. Ngày hội, phụ nữ Tày mặc áo chàm dài, thắt lưng đỏ, đeo vòng bạc; đàn ông áo chàm, quần chàm. Trong những dịp lễ lớn như hội đình Lục Nà, cả đoàn rước áo chàm nối nhau quanh bản là hình ảnh dễ nhận ra nhất của người Tày nơi đây.
Phụ nữ Tày áo chàm, vòng bạc trong đoàn rước lễ hội đình Lục Nà (Ảnh: Xã Lục Hồn)
Then: di sản của nhân loại giữa phố núi
Then là lối diễn xướng kết hợp lời hát, tiếng đàn tính hai dây, chùm nhạc xóc và có khi cả điệu múa. Có Then tín ngưỡng, gắn với lễ cầu an, giải hạn, mừng thọ trong gia đình, bản làng, và Then văn nghệ, được đặt lời mới để hát trong ngày hội. Ngày 12/12/2019, UNESCO ghi danh "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại; Quảng Ninh là một trong 11 tỉnh có di sản này, và Then ở Quảng Ninh tập trung nhiều nhất ở ba xã Bình Liêu, Hoành Mô, Lục Hồn.
Then còn được nghe nhiều ở Bình Liêu là nhờ những người giữ lửa: năm 2001 nghệ nhân ưu tú Hoàng Thị Viên lập câu lạc bộ hát Then đầu tiên ở thôn Nà Làng, nay câu lạc bộ có hơn 60 thành viên; nghệ nhân ưu tú Lương Thiêm Phú ở Tình Húc mở hàng chục lớp truyền dạy và tự tay làm đàn tính. Cuối tháng 11 hằng năm, trung tâm Bình Liêu có Ngày hội di sản Then Tày với đêm Then trên quảng trường và lớp học Then ngắn ở chợ trung tâm.
Nghệ nhân hát Then trong ngày hội đình Lục Nà (Ảnh: Xã Lục Hồn)
Hát Then, đàn tính trên sân khấu Hội hoa Sở Lục Hồn (Ảnh: DDCI Bình Liêu)
Hội đình và mừng cơm mới
Lễ hội lớn nhất của vùng Tày là lễ hội đình Lục Nà ngày 16 – 17 tháng Giêng, thờ Thành hoàng Hoàng Cần, vị tướng người Tày trong truyền thuyết đã cầm gậy tre dẫn trai bản giữ làng. Sau mùa gặt, người Tày Lục Hồn làm lễ mừng cơm mới tạ ơn trời đất, tổ tiên: mâm lễ có chõ xôi nếp mới đồ lá gừng, gà thiến luộc, cá suối nướng và bát canh miến dong. Năm 2026, lễ mừng cơm mới diễn ra ngày 25/10 ở đình Lục Nà, kèm hội thi mâm cơm của 11 thôn bản.
Mâm cỗ các thôn bày trong ngày hội ở Lục Hồn (Ảnh: DDCI Bình Liêu)
Nhà truyền thống của người Tày là nhà sàn gỗ hai, ba gian, mái ngói hoặc lá cọ, gian thờ ở giữa, bếp đặt ở đầu hồi hoặc tách riêng. Ở nhiều bản ven đường, người Tày còn dựng nhà tường gạch đất, mái ngói, hiên treo bắp ngô, quạt thóc.
Cô gái mặc áo chàm của người Tày bên gian bếp củi truyền thống (Ảnh: Homestay Hoàng Sằn)
Người Dao: sắc đỏ trên sườn núi
Người Dao ở Bình Liêu đông nhất là nhóm Dao Thanh Phán, sống trên các sườn núi vùng Hoành Mô, Đồng Văn cũ, Đồng Tâm cũ; ngoài ra còn nhóm Dao Thanh Y. Đến bản Dao là đến với sắc đỏ: trang phục phụ nữ Dao Thanh Phán lấy đỏ làm màu chủ đạo, thêu tay kín hoa văn ở vạt áo, gấu quần. Phụ nữ thêu bất cứ khi nào rảnh tay, nên ngồi ở chợ, ở hội, bên bếp lửa đều thấy các chị cầm kim chỉ.
Phụ nữ Dao Thanh Phán thêu trong Hội Kiêng Gió xã Hoành Mô 2026 (Ảnh: Hội Liên hiệp Phụ nữ)
Dấu hiệu dễ nhận nhất là chiếc mũ. Các nhà nghiên cứu xếp nhóm Dao Thanh Phán ở Bình Liêu vào kiểu "đầu cao": thiếu nữ quấn khăn đỏ in hoa văn, buộc dây ở cằm; phụ nữ đã lấy chồng theo tục xưa cạo tóc, đội một chiếc hộp nhỏ màu đỏ rồi phủ khăn lên, thành chiếc mũ cao rực rỡ. Người Dao tin trang phục sặc sỡ khiến thú dữ tránh xa, không dám hại người mặc.
Phụ nữ Dao đội mũ đỏ cao, đội mâm lễ vật lên đình Lục Nà (Ảnh: Xã Lục Hồn)
Phụ nữ Dao Thanh Y trong trang phục truyền thống giữa đồng lúa Hoành Mô (Ảnh: Cửa Khẩu Hoành Mô . Bình Liêu, Facebook)
Ngày Kiêng gió và Tết sớm
Ngày 4 tháng 4 âm lịch là ngày Kiêng gió của người Dao Thanh Phán. Cả nhà rời nhà từ sáng sớm để thần Gió vào mang rủi ro đi; hôm ấy không ai lên nương, cuốc đất, mà kéo nhau ra bìa rừng, ven suối, đi thăm bạn bè, hát đối và xuống chợ. Phiên chợ ấy xưa gọi là "chợ tình Đồng Văn". Từ năm 2009, chính quyền tổ chức thành ngày hội của cả xã, có thi thêu, thi ẩm thực các thôn, kéo co, đẩy gậy và hát Pả Dung.
Phụ nữ Dao Thanh Phán đi chợ Đồng Văn ngày Kiêng gió (Ảnh: Giao Su Tung Tang)
Người Dao còn có Tết sớm: từ rằm tháng Chạp, từng dòng họ chọn ngày đẹp về nhà trưởng họ, nơi thờ tổ tiên, cùng mổ lợn, giã bánh dày, làm lễ tạ ơn tổ tiên; xong buổi Tết chung ấy các gia đình mới về chuẩn bị Tết ở nhà riêng. Với người Dao, Tết kéo dài từ 15 tháng Chạp đến hết tháng Giêng.
Nhà trình tường
Nếu nhà sàn mềm mại, thoáng mở thì nhà trình tường của người Dao trầm, chắc và ấm: tường đất nện dày, mái ngói âm dương, mát về mùa hè, giữ ấm về mùa đông. Muốn ngủ trong một ngôi nhà như thế, có thể chọn Khe Tiền Clay House; muốn ở giữa bản Dao Thanh Phán thì có Sông Moóc House ở bản Sông Moóc hay Homestay A Dào ở bản Phạt Chỉ.
Nhà trình tường và vườn rau dưới chân núi biên giới (Ảnh: Bình Liêu Travel)
Người Sán Chỉ: những câu hát Soóng Cọ
Người Sán Chỉ là một nhóm của dân tộc Sán Chay, sống nhiều ở vùng Húc Động (nay thuộc xã Bình Liêu) và Lục Hồn. Trang phục ngày hội của phụ nữ Sán Chỉ ở Bình Liêu là áo xanh lam hoặc chàm, quần đen, khăn vấn đầu, viền những dải vải màu; đến hội Soóng Cọ hay xem bóng đá nữ là thấy cả sân áo xanh.
Phụ nữ Sán Chỉ trong áo xanh truyền thống ở chợ vùng cao Hội Soóng Cọ 2026 (Ảnh: Quảng Ninh Ăn - Chơi 24/7)
Tài sản lớn nhất của người Sán Chỉ là Soóng Cọ, lối hát đối đáp giao duyên giữa một bên nam và một bên nữ, theo các nghệ nhân đã có khoảng 300 năm. Lời ca không chỉ chuyện yêu đương mà còn ca ngợi quê hương, khuyên nhau chăm làm, kể chuyện làm ăn; có lệ bất thành văn là không hát với người cùng dòng họ. Năm 2024, hát Soóng Cọ của người Sán Chỉ được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Hát giao duyên Soóng Cọ bên dòng thác (Ảnh: Bình Liêu Travel)
Hội hát lớn nhất là Ngày hội Soóng Cọ ngày 16 tháng 3 âm lịch; ở Húc Động, lễ cầu may của hội được làm bên hai cây đa cổ thụ đã hơn trăm tuổi. Năm 2026 hội về thác Khe Vằn, có đêm nghệ thuật trên sân khấu dưới chân thác. Trong hội không thể thiếu đẩy gậy, đánh quay và bóng đá nữ, các cô gái Sán Chỉ ra sân trong váy áo truyền thống.
Tiết mục múa của người Sán Chỉ trong đêm hội Soóng Cọ ở thác Khe Vằn (Ảnh: Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam)
Giao lưu bóng đá nữ các dân tộc trong Hội Soóng Cọ 2026 (Ảnh: Xã Bình Liêu)
Người Sán Chỉ gọi Tết Nguyên đán là "Nin", dịp lễ quan trọng nhất năm, mâm cỗ phải có gà luộc nguyên con, bánh chưng dài, thịt lợn nguyên miếng; tháng 3 âm lịch có Tết Hàn thực ("Slạm nhịt chit") với xôi tím, bánh ngải. Muốn xem nếp nhà, nếp sống của người Sán Chỉ, có thể ghé thôn Lục Ngù, nơi còn những ngôi nhà truyền thống và nghề làm miến dong.
Món ăn của ba dân tộc
Bữa cơm vùng cao Bình Liêu có xôi nếp nương, gà đồi, lợn bản, cá suối, rau rừng và miến dong, món đặc sản nổi tiếng nhất của vùng. Ăn sáng thì có phở tráng tay; ở chợ Đồng Văn có phở xào, mỗi khách tự đi chợ chọn thịt, rau rồi mang về quán xào. Các quán ăn gợi ý có ở mục Ẩm thực Bình Liêu, như phở tráng tay, phở xào chợ Đồng Văn hay A Chóng – đặc sản lợn, gà bản. Mang gì về làm quà, xem Quà Bình Liêu.
Dân làng và khách cùng ngồi hưởng lộc giữa sân đình Lục Nà (Ảnh: Bình Liêu Travel)
Lịch hội của ba dân tộc
- Từ rằm tháng Chạp: Tết sớm của người Dao (theo từng dòng họ).
- 16 – 17 tháng Giêng: lễ hội đình Lục Nà (Tày, Dao, Sán Chỉ).
- 16 tháng 3 âm lịch: Ngày hội Soóng Cọ (Sán Chỉ).
- 4 tháng 4 âm lịch: Ngày hội Kiêng Gió (Dao Thanh Phán).
- Tháng 10 – 11: Hội Mùa vàng Lục Hồn, lễ mừng cơm mới.
- Cuối tháng 11: Ngày hội di sản Then Tày.
- Giữa – cuối tháng 12: Hội hoa Sở.
Ngày dương lịch của từng năm có ở bài Lịch lễ hội Bình Liêu quanh năm, còn cảnh sắc từng tháng ở Đi Bình Liêu tháng nào đẹp. Nếu không trùng hội nào, hãy xếp chuyến đi qua một sáng Chủ nhật để xem chợ phiên Bình Liêu, nơi bà con ba dân tộc từ các bản xuống mua bán trong bộ áo đi chợ.
Khi đi bản, xem hội
- Hỏi trước khi chụp chân dung, nhất là người già và trẻ nhỏ; nhiều người vui vẻ đồng ý nếu được hỏi.
- Ở lễ hội, không chen vào khu vực hành lễ, không đứng chắn đoàn rước, ăn mặc kín đáo khi vào đình.
- Thấy cành lá xanh cắm hay treo trước cửa, ở nhiều bản vùng cao đó là dấu nhà đang có việc kiêng; đừng tự ý vào.
- Vào nhà người bản, chào chủ nhà trước, không ngồi chắn lối gian thờ, không tự ý động vào bàn thờ, bếp lửa.
- Mua đồ thổ cẩm, đồ thêu ở chợ phiên hay ngày hội là cách tốt nhất để ủng hộ những người còn giữ nghề.
Muốn đi sâu hơn vào bản, nghe chuyện từ chính người trong làng, có thể đi cùng hướng dẫn viên bản địa, hoặc ngủ ở những homestay do người bản địa làm chủ như Homestay Hoàng Sằn ở thôn Cửa Khẩu. Kinh nghiệm chung cho chuyến đi xem ở Kinh nghiệm du lịch Bình Liêu.
Câu hỏi thường gặp
Bình Liêu có những dân tộc nào?
Chủ yếu là người Tày (khoảng một nửa dân số), người Dao (gần ba phần mười, đông nhất là nhóm Dao Thanh Phán) và người Sán Chỉ (khoảng 15%), cùng người Kinh và một ít người Hoa. Khoảng 96% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số.
Người Sán Chỉ là dân tộc gì?
Sán Chỉ là một nhóm của dân tộc Sán Chay. Ở Bình Liêu, người Sán Chỉ sống nhiều ở vùng Húc Động và Lục Hồn, nổi tiếng với lối hát giao duyên Soóng Cọ, được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024.
Then là gì?
Then là lối diễn xướng của người Tày, Nùng, Thái, kết hợp lời hát, đàn tính và chùm nhạc xóc, gắn với lễ cầu an, mừng thọ và ngày hội. "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam" được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 12/12/2019.
Vì sao phụ nữ Dao Thanh Phán đội mũ đỏ cao?
Đó là trang phục truyền thống của nhóm Dao Thanh Phán "đầu cao" ở Bình Liêu: phụ nữ đã lấy chồng theo tục xưa cạo tóc, đội một hộp nhỏ màu đỏ rồi phủ khăn lên; thiếu nữ thì quấn khăn đỏ in hoa văn. Đỏ là màu chủ đạo lâu đời của người Dao Thanh Phán.
Muốn xem trang phục truyền thống thì đi dịp nào?
Dịp lễ hội: hội đình Lục Nà tháng Giêng, Soóng Cọ (16 tháng 3 âm lịch), Kiêng Gió (4 tháng 4 âm lịch), Hội Mùa vàng và Hội hoa Sở. Ngày thường, sáng Chủ nhật ở chợ phiên Bình Liêu cũng gặp nhiều bà con mặc áo truyền thống.
Ảnh trong bài: Hùng Trương và Bình Liêu Travel, Xã Lục Hồn, Xã Bình Liêu, DDCI Bình Liêu, Homestay Hoàng Sằn, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Giao Su Tung Tang, trang Cửa Khẩu Hoành Mô . Bình Liêu, Quảng Ninh Ăn - Chơi 24/7, Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam. Thông tin tổng hợp từ các bài trên dulichbinhlieu.org, Báo Quảng Ninh, Báo Đại Đoàn Kết, Báo Văn hóa, VietnamNet và thông báo của UBND các xã Bình Liêu, Hoành Mô, Lục Hồn.
Cập nhật lần cuối: