Cơm mới không phải một lễ hội lớn với sân khấu, cờ hoa. Nó diễn ra lặng lẽ trong từng nếp nhà người Tày ở Bình Liêu, mỗi năm một lần, sau mùa gặt: những bông nếp đầu mùa được phơi, giã, đồ thành xôi lá gừng xanh mướt, đặt lên bàn thờ tạ ơn tổ tiên, rồi con cháu, họ hàng, hàng xóm quây quần bên mâm cơm. Phải cúng cơm mới xong, nhà mới đem lúa gạo vừa gặt ra xay xát để ăn hằng ngày. Bài viết kể về mùa cơm mới, nét đẹp văn hóa giản dị mà bền bỉ của người dân vùng biên, và chỉ chỗ để du khách được nếm một bát xôi gạo mới.
Ảnh đầu bài: Mâm cơm mới của thôn Ngàn Mèo trong lễ mừng cơm mới ở đình Lục Nà, tháng 10/2026 (Ảnh: Xã Lục Hồn, Facebook)
Khi nào là mùa cơm mới?
Người Tày ở Bình Liêu làm lễ cơm mới vào tháng 10 âm lịch, khi vụ gặt rộ. Theo phong tục, lễ chỉ được làm trong vòng tháng 10 âm lịch; mỗi nhà chọn một ngày trong tháng, nhiều gia đình Tày chọn ngày 10 tháng 10. Năm 2026, tháng 10 âm lịch bắt đầu từ ngày 9/11 và kéo dài đến đầu tháng 12; ngày 10 tháng 10 âm lịch rơi vào thứ Tư 18/11/2026.
Lúa ở Bình Liêu chín muộn: ruộng bậc thang Lục Hồn vàng từ giữa tháng 10, sang tháng 11 dương lịch mới vào mùa gặt rộ. Vì vậy những tuần cuối năm, đi qua các bản Tày ven quốc lộ 18C sẽ thấy nhiều nhà phơi thóc trước sân, và nếu may mắn, được mời vào ăn cơm mới.
Hạt nếp đầu mùa
Lúa dùng để cúng cơm mới là giống nếp bản địa, được trồng lâu đời và gieo cấy trên những thửa ruộng tốt nhất của gia đình. Giống nếp này chín muộn hơn lúa tẻ, nên nhiều nhà cấy sớm để kịp tháng 10. Gặt về, lúa được phơi, xay xát rồi đồ thành xôi. Với người Tày, hạt lúa là thành quả của cả năm mưa nắng và là món quà của đất trời, nên phần nếp ngon nhất bao giờ cũng dành để dâng tổ tiên trước.
Dâng hương tạ ơn trước mâm lễ cơm mới trong đình Lục Nà (Ảnh: Xã Lục Hồn, Facebook)
Xôi lá gừng: màu xanh của mùa mới
Món không thể thiếu trong lễ cơm mới của người Tày Bình Liêu là xôi lá gừng. Theo kinh nghiệm của những người nấu cơm mới lâu năm ở trung tâm Bình Liêu được Báo Quảng Ninh ghi lại, lá gừng phải chọn lá già nhưng còn xanh, rửa sạch, để ráo, giã nhuyễn rồi lọc lấy nước. Xôi nếp đồ chín bằng bếp củi, để nguội bớt rồi mới vẩy nước lá gừng và trộn đều. Nếu vẩy khi xôi còn quá nóng, hạt xôi sẽ không lên được màu xanh và mùi thơm.
Xôi lá gừng thành phẩm xanh nhạt, dẻo, thơm mùi nếp mới quyện mùi gừng, ăn kèm muối vừng hay chấm với thịt, cá.
Lá gừng rửa sạch, chuẩn bị giã lấy nước nhuộm xôi (Ảnh: Hoa Mạ, nhóm Bình Liêu 24h, Facebook)
Xôi lá gừng nấu từ gạo nếp bản mới, tháng 11/2026 (Ảnh: Hoa Mạ, nhóm Bình Liêu 24h, Facebook)
Mâm cúng và bữa cơm sum họp
Mâm cúng cơm mới của người Tày có xôi cơm mới, khâu nhục, cá suối và thịt gà. Lễ cúng để tạ ơn tổ tiên đã phù hộ một năm làm ăn, báo cho tổ tiên biết mùa màng, cầu mưa thuận gió hòa cho vụ sau lúa sai hạt. Cúng xong là bữa cơm của cả nhà: con cháu đi xa về, họ hàng, hàng xóm cùng ngồi một mâm. Người Bình Liêu vẫn hay mời khách qua đường vào ăn cơm mới, coi đó là chia sẻ cái no ấm của nhà mình.
Trên mâm thường có thêm những món của ngày vui: khâu nhục om mềm cả buổi, bánh coóc mò của người Tày gói lá, nhọn như sừng trâu, gà luộc, cá suối nướng, bát canh miến dong. Đó cũng là những món mà các thôn mang đến hội thi mâm cơm mới mỗi mùa.
Một mâm cơm mới bày đủ món: gà, cá suối, thịt, bánh và rau rừng (Ảnh: Xã Lục Hồn, Facebook)
Lễ mừng cơm mới ở đình Lục Nà
Bên cạnh lễ ở từng nhà, mấy năm gần đây xã Lục Hồn tổ chức Lễ mừng cơm mới chung tại đình Lục Nà, trong khuôn khổ Hội Mùa vàng. Sáng 25/10/2026, phần lễ được làm theo phong tục của người Tày, với những người am hiểu phong tục trực tiếp thực hành: mâm lễ dâng tổ tiên có chõ xôi lá gừng, gà thiến luộc, cá suối nướng và bát canh miến dong, sản vật của 11 thôn bản.
Ngay sau lễ là hội thi mâm cơm mới. Mỗi thôn bày một mâm cho 8 – 10 người, ít nhất 6 món chính, bắt buộc có cơm mới, rồi thuyết trình về nguồn gốc sản vật và ý nghĩa từng món. Năm 2026, thôn Bản Chuồng giành giải Nhất, thôn Nà Luông giải Nhì, thôn Đồng Tâm giải Ba. Không chỉ người Tày, các đội người Dao, Sán Chỉ cũng mang mâm cỗ của dân tộc mình đến hội; năm 2024, các cô gái Dao Thanh Phán thôn Ngàn Mèo Trên tự tay bày mâm dự thi.
Mâm cơm mới của thôn Đồng Tâm với những nắm xôi lá gừng xanh (Ảnh: Xã Lục Hồn, Facebook)
Phụ nữ Dao trong trang phục truyền thống giới thiệu mâm cơm của thôn trước ban giám khảo (Ảnh: Xã Lục Hồn, Facebook)
Các chị em người Dao chỉnh lại mâm cỗ trước giờ chấm thi (Ảnh: Xã Lục Hồn, Facebook)
Đại diện thôn giới thiệu các món trong mâm cơm mới (Ảnh: Xã Lục Hồn, Facebook)
Lễ mừng cơm mới cũng được trân trọng ở nhiều nơi khác của Quảng Ninh: lễ mừng cơm mới của người Tày ở xã Dân Chủ (Hạ Long) đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ở Bình Liêu, đó vẫn là nếp nhà, được giữ bằng chính những bữa cơm mỗi cuối năm.
Du khách nếm cơm mới ở đâu?
- Mâm cơm mới phục vụ khách: trong mùa Hội Mùa vàng 2026, mâm cơm mới của người Tày được phục vụ suốt tháng 10 và 11 tại các cơ sở, hộ dân đủ điều kiện ở Lục Hồn; hỏi chủ homestay quanh ruộng bậc thang Cao Thắng như Homestay Bản Chuồng, Homestay Hải Oanh, Bình Liêu Home.
- Xôi lá gừng buổi sáng: ở trung tâm Bình Liêu có những nhà nấu xôi lá gừng bán buổi sáng và nhận ship. Giữa tháng 11/2026, chị Hoa Mạ đăng trong nhóm Facebook Bình Liêu 24h là đã có xôi lá gừng nấu bằng gạo bản mới, 80.000đ/kg, kèm muối vừng.
- Hội hoa Sở: sáng khai mạc Hội hoa Sở thường có trưng bày ẩm thực cơm mới của các thôn; năm 2025 khai mạc sáng 20/12.
- Được mời vào nhà: đi qua các bản Tày trong tháng 10 âm lịch, nếu chủ nhà mời ăn cơm mới thì cứ nhận lời; đó là lời mời chân thành.
Các quán ăn ở trung tâm có ở mục Ẩm thực Bình Liêu; muốn mang gạo nếp, miến dong, dầu sở về làm quà, xem Quà Bình Liêu.
Khi được mời ăn cơm mới
- Chào chủ nhà và người lớn tuổi trước khi ngồi vào mâm; đợi chủ nhà mời rồi hãy cầm đũa.
- Không tự ý chạm vào mâm lễ hay bàn thờ; nếu muốn chụp ảnh lễ cúng, hỏi chủ nhà trước.
- Nếm mỗi món một chút, khen món xôi lá gừng là cách cảm ơn chủ nhà dễ nhất.
- Rượu mời thì uống vừa phải, nhất là khi còn đi xe đường đèo.
Kết hợp đi đâu mùa cơm mới?
Tháng 11 là mùa gặt ở ruộng bậc thang Cao Thắng, cũng là mùa cỏ lau và biển mây trên sống lưng khủng long, núi Cao Ly (xem cẩm nang săn mây); sang đầu tháng 12, đồi hoa sở bắt đầu nở. Tìm hiểu thêm về người Tày và các dân tộc ở Bình Liêu trong bài Người Tày, Dao, Sán Chỉ ở Bình Liêu, và lịch cả năm ở Đi Bình Liêu tháng nào đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Mùa cơm mới ở Bình Liêu vào tháng mấy?
Tháng 10 âm lịch, sau vụ gặt; theo phong tục, lễ cơm mới chỉ làm trong tháng này. Năm 2026, tháng 10 âm lịch từ 9/11 đến đầu tháng 12; ngày 10 tháng 10 âm lịch là 18/11/2026.
Lễ cơm mới của người Tày có những gì?
Mâm cúng tổ tiên có xôi nếp mới đồ với nước lá gừng, khâu nhục, cá suối và thịt gà. Cúng xong, cả nhà, họ hàng và khách cùng ăn; sau lễ mới xay xát gạo mới để ăn hằng ngày.
Xôi lá gừng làm thế nào?
Lá gừng già còn xanh rửa sạch, giã nhuyễn, lọc lấy nước; xôi nếp đồ chín, để nguội bớt rồi vẩy nước lá gừng và trộn đều. Vẩy khi xôi còn quá nóng sẽ không lên màu xanh và mùi thơm.
Lễ mừng cơm mới ở đình Lục Nà diễn ra khi nào?
Trong Hội Mùa vàng Lục Hồn; năm 2026 vào sáng 25/10, kèm hội thi mâm cơm mới của 11 thôn. Lịch năm sau xem ở mục Lễ hội khi xã công bố.
Du khách có ăn thử cơm mới được không?
Được. Mùa Hội Mùa vàng có mâm cơm mới phục vụ khách ở các cơ sở, hộ dân tại Lục Hồn; xôi lá gừng gạo mới bán buổi sáng ở trung tâm; hoặc hỏi chủ homestay đặt giúp.
Ảnh trong bài: Xã Lục Hồn (Lễ mừng cơm mới, 25/10/2026), Hoa Mạ (nhóm Facebook Bình Liêu 24h); đường dẫn bài gốc ghi dưới từng ảnh. Thông tin tổng hợp từ Báo Quảng Ninh, trang Xã Lục Hồn, Báo Thế giới và Việt Nam và các bài trên dulichbinhlieu.org.
Cập nhật lần cuối: