Ở vùng cao biên giới Đông Bắc, xã Bình Liêu được đánh giá là một không gian văn hóa đặc thù, nơi kiến trúc truyền thống và cấu trúc làng bản còn lưu giữ rõ nét, tạo nên bản sắc riêng giàu sức hút.

Sau sáp nhập (ngày 1/7/2025), xã Bình Liêu được mở rộng không gian, hội tụ nhiều giá trị văn hóa của các dân tộc Tày, Dao, Sán Chỉ. Chính sự kết tinh này đã tạo nên không gian làng bản và kiến trúc đặc trưng, giàu bản sắc cho vùng đất nơi đây. 

Theo các tài liệu nghiên cứu, sức hấp dẫn của làng bản Bình Liêu nằm ở sự hài hòa giữa cư trú và sinh kế: Người Tày, người Sán Chỉ tụ cư ven suối, thung lũng; người Dao bám sườn núi, gắn với nương rẫy. Có những cách tổ chức không gian khác nhau, nhưng cùng phản ánh khả năng thích ứng bền bỉ với tự nhiên, tạo nên một chỉnh thể văn hóa sống động, giàu bản sắc.

Trong bức tranh ấy, kiến trúc nhà ở truyền thống giữ vai trò nổi bật. Với người Tày và người Sán Chỉ, nhà sàn là loại hình tiêu biểu, chiếm tỷ lệ lớn trên địa bàn. Những ngôi nhà thường có từ 2 đến 3 gian chính, kết cấu bằng gỗ, mái lợp ngói hoặc lá cọ, dáng thấp, độ dốc vừa phải, tạo cảm giác chắc chắn, cân đối. Không gian trong nhà được tổ chức thành các khu vực rõ ràng: Nơi thờ cúng, tiếp khách, sinh hoạt gia đình; bếp có thể đặt ở gian đầu hồi, hoặc tách riêng. Nhà sàn không chỉ là nơi che mưa nắng, mà còn phản ánh nếp sống mở, tính cộng đồng và mối gắn kết với không gian tự nhiên xung quanh.

Nếu nhà sàn tạo nên vẻ mềm mại, thoáng mở cho những làng bản ven suối, thì nhà trình tường của người Dao lại mang đến một cảm quan khác: Trầm, chắc, ấm và sâu. Những ngôi nhà tường đất nện, mái ngói âm dương ở khu vực Húc Động là một dạng kiến trúc thích ứng rõ nét với khí hậu lạnh vùng cao. Tường dày giúp giữ nhiệt tốt, mát về mùa hè, ấm vào mùa đông; mái ngói tạo vẻ cổ kính, bền bỉ. Ở đây, giá trị kiến trúc không nằm ở sự cầu kỳ, mà ở kinh nghiệm ứng xử với tự nhiên, ở vẻ đẹp mộc mạc, nhưng hàm chứa tri thức bản địa được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Không gian làng bản ở Bình Liêu hấp dẫn bởi cảnh quan đặc thù vùng cao. Những cách tổ chức ấy tạo nên không gian sống mở, linh hoạt, hài hòa với tự nhiên và đậm bản sắc. Điều đáng chú ý là cấu trúc làng bản ở Bình Liêu không chỉ dừng lại ở nhà ở, mà còn bao gồm toàn bộ hệ thống đường đi, không gian sản xuất, không gian tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng. Trong cảnh quan ấy, các không gian sinh hoạt cộng đồng, như lễ hội soóng cọ đầu xuân của người Sán Chỉ, lễ mừng cơm mới của người Dao, hay các hoạt động văn hóa gắn với phiên chợ vùng cao, mùa hoa sở... không chỉ là sinh hoạt văn hóa, mà còn là “không gian mở rộng” của làng bản - nơi các giá trị truyền thống được tái hiện, làm dày thêm chiều sâu văn hóa.

Theo đánh giá của PGS.TS. Phạm Văn Lợi (Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển) tại Hội thảo phát triển du lịch xã Bình Liêu hồi tháng 12/2025, kiến trúc và không gian làng bản Bình Liêu là một “di sản sống” quý giá, chỉ thực sự được phát huy khi chính cộng đồng chủ động gìn giữ và khai thác, đặc biệt là thông qua du lịch.

Thực tế tại xã Bình Liêu cho thấy, hướng đi này đang hình thành rõ nét, khi các thôn, bản ở Húc Động, Lục Ngù… vẫn còn lưu giữ khá rõ nét kiến trúc truyền thống, đồng thời được cải tạo phù hợp để đón khách. Không gian làng bản vì thế được mở rộng thành không gian trải nghiệm, nơi du khách tham gia sinh hoạt thường nhật như làm bánh, dệt vải, thu hoạch nông sản, hòa mình vào lễ hội... Cùng với đó, các hoạt động như khám phá thác Khe Vằn, hay trải nghiệm ruộng bậc thang, tạo nên sự kết nối liền mạch giữa thiên nhiên và văn hóa, góp phần “đánh thức” giá trị truyền thống và tạo sinh kế cho người dân.

Tuy nhiên, sự gia tăng nhà xây và vật liệu hiện đại đang làm biến đổi cảnh quan, tiềm ẩn nguy cơ phá vỡ cấu trúc làng bản nếu thiếu sự kiểm soát. Vì vậy, Bình Liêu cần có quy hoạch bài bản, xây dựng tiêu chí kiến trúc phù hợp và phát huy vai trò cộng đồng để bảo tồn gắn với phát triển bền vững.