Các ngày tết trong năm của cộng đồng người Sán Chỉ ở Bình Liêu

      Đối với người Sán Chỉ Thầy Mo là người vô cùng quan trọng trong đời sống. Thầy Mo trong bản là người được học bài cúng khấn để giao tiếp với thần linh. Và mỗi dịp tết thầy Mo sẽ có bài khấn riêng để mời tổ tiên xuống ăn và thay mặt con cháu dãi bày nguyện vọng. Theo  người Sán Chỉ mỗi dịp tết ngày chính là ngày Tết Nội, ngày hôm sau là ngày Tết Ngoại. Bởi theo người Sán Chỉ ngày đầu tiên cả gia đình, con cháu sẽ ăn tết bên nhà nội, ngày hôm sau con cháu sẽ về nhà ngoại tụ họp. Và mỗi dịp Tết như vậy bà con sẽ không làm việc đồng áng mà nghỉ ngơi chuẩn bị thức ăn, bánh trái đón Tết. Mâm cơm cúng của người Sán Chỉ đơn giản và ít món, chỉ có món mặn như gà nguyên con luộc chín, thịt lợn nguyên miếng và cơm, xôi, bánh và rượu. Người sán Chỉ không đơm tiêng một đĩa xôi to, mà chia ra từng bát cơm, từng chén rượu riêng. Số lượng bát, chén, đũa phụ thuộc vào số người trong hai đời đã mất của gia đình đó là ông bà cụ, ông bà nội.

     Người Sán Chỉ đánh quay trong dịp tết Nguyên đán

      Đối với người Sán Chỉ Tết Nguyên Đán (hay Tết Ta) theo tiếng Sán Chỉ gọi là “Nin” là dịp lễ quan trọng nhất. Đây là điểm giao thời giữa năm cũ và năm mới, giữa một chu kỳ vận hành của đất trời, vạn vật cỏ cây. Khoảng thời gian này cũng là dịp để gia đình, họ hàng, làng xóm, người thân xa gần sum họp, đoàn tụ thăm hỏi, tri ân ông bà tổ tiên và cầu chúc cho nhau những điều tốt đẹp. Cũng bởi Tết là khởi đầu cho một năm mới may mắn thế nên, dù khó khăn, các gia đình vẫn gắng sửa soạn mâm cỗ cúng gia tiên thịnh soạn. Mâm cỗ Tết Bình Liêu đặc biệt là mâm cỗ  Tết của người Sán Chỉ thường rất bài bản theo đúng nét cổ truyền của dân tộc.
       Mâm cỗ dâng lên tổ tiên dịp tết Nguyên Đán là đầy đủ, trọn vẹn nhất, bắt buộc phải có gà luộc nguyên con, 1 bánh trưng dài, thịt lợn nguyên miếng khoảng 0.7kg, cá nguyên con. Tất cả đồ cúng đều được nấu chín và để trên đĩa. Số lượng bát, chén rượu dâng lên tổ tiên trong mâm cúng các ngày Tết sẽ thờ ông bà cụ, ông bà nội đã khuất. Trong bữa ăn ngày tết được chuẩn bị rất công phu, và đầy đủ gồm: thịt gà thiến, thịt lợn, giò lụa, bát miến, khau nhục. Đây là những yêu cầu căn bản của mâm cỗ, tùy gia đình có thể thêm những món  rau và hoa quả. Trong dịp tết ngoài đi thăm ông bà nội, ngoại tụ họp gia đình, bạn bè bà con tổ chức nhiều trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, đá bóng nam, nữ giữa các thôn bản.
       Vào ngày Tết Hàn Thực  (03/3 âm lịch) theo tiếng sán Chỉ gọi là “Slạm nhịt chit” mỗi nhà sẽ sửa soạn mâm cúng gồm thịt lợn hoặc cá, rượu, xôi màu tím được làm công phu nhuộm màu từ lá cây sau sau để dâng lên thờ cúng tổ tiên. Ngày này các bà, các mẹ sẽ hô nhau dậy sớm để xuống bờ suối nhặt lá ngải còn đọng sương để về làm bánh ngải cho con cháu thưởng thức. Theo quan niệm của người Sán Chỉ vào ngày này ăn bánh ngải sẽ thanh lọc cơ thể, phòng bệnh mùa cho cả gia đình. Hơn nữa trong tháng 03 âm lịch cũng là dịp để bà con sẽ chọn ngày đẹp trời để tổ chức sửa sang lại phần mộ cho những người trong gia đình đã mất. Đây cũng là ngày giỗ tổ chung để mọi người có dịp báo hiếu, trả nghĩa, gọi là đền đáp phần nào ơn sinh thành. Bởi vậy mà vào thán 03 âm lịch, nhiều người thường về với gia đình để tảo mộ, sum họp bên mâm cơm gia đình. Những ngôi mộ được người nhà dọn dẹp sạch sẽ, vun đắp thêm đất mới, đó là những tâm đức của người đang sống đối với người đã khuất.
       “Ngâu nhịt chit” là rằm vào tháng năm âm lịch của người Sán Chỉ dân gian còn gọi Tết Đoan Ngọ (diễn ra vào mùng 5/5 âm lịch). Đây là ngày phát động bắt sâu bọ, tiêu diệt bớt các loài gây hại cho cây trồng trên cánh đồng. Theo truyền thuyết, ngày 5/5 có nguồn gốc từ văn hóa Trung Hoa. Vào cuối thời Chiến Quốc, có một vị đại thần nước Sở là Khuất Nguyên. Ông là vị trung thần nước Sở, do can ngăn vua Hoài Vương không được, lại bị gian thần hãm hại, ông đã uất ức gieo mình xuống sông Mịch La tự vẫn ngày 5/5. Thương tiếc người trung nghĩa, mỗi năm cứ đến ngày đó, người dân Trung Quốc xưa lại làm bánh, quấn chỉ ngũ sắc bên ngoài  rồi bơi thuyền ra giữa sông, ném bánh, lấy bỏ gạo vào ống tre rồi thả xuống sông cúng Khuất Nguyên. Mâm cúng ngày Tết Đoan Ngọ của người Sán Chỉ thường gồm: thịt luộc, rượi trắng, bánh tét gio làm từ gạo nếp và cây gio lấy từ bờ suối về đốt lấy tro và ngâm gạo nếp sẽ tạo thành màu bánh vàng ươm... Theo dân gian Việt Nam, khi ăn bánh tét tro lúc mới ngủ dậy thì sâu bọ, giun sán trong người sẽ bị chết hết. Vào sáng sớm Tết Đoan Ngọ trước khi mặt trời mọc các mẹ sẽ đánh thức con dậy thật sớm để xuống suối tắm chống rôm sảy. Theo người Sán Chỉ ngày mùng 05 tháng 5 âm sẽ ăn cơm Tết tại nhà nội, ngày mùng 06 tháng 6 con cháu sẽ tụ tập về nhà ngoại ăn cơm cùng gia đình. Khi đi sẽ mang theo bánh ủ tro và một số thức ăn biếu ông bà.
     Vu Lan là ngày lễ hàng năm vào 07 tháng 7 âm lịch theo tiếng Sán Chỉ còn gọi là “Shặt nhịt chít”, là dịp để tưởng nhớ công ơn cha mẹ (và tổ tiên nói chung). Vào ngày này mâm cúng của người Sán Chỉ gồm gà hoặc thịt lợn đã luộc chín, bát đựng chiếc bánh lá chuối và chén rượu trắng, bên cạnh thức ăn đặt thêm mỗi thành viên trong gia đình để  một chiếc áo thường mặc và thầy cúng sẽ có văn khấn riêng để mời tổ tiên xuống ăn. Sau khi khấn cả nhà sẽ mặc chiếc áo đó để tránh tà ma và sui xẻo. Ngày xưa khi còn khó khăn, đói kém mỗi gia đình khi chập tối sẽ cắm một cây nêu trước cổng để gợi ý cấm kị không cho ai vào nhà lo không đủ đồ ăn. Ngày nay, khi xã hội phát triển phong tục đó cũng không còn nữa. thay vào đó mâm cơm ngày Tết tháng 07 tươm tất hơn, bà con mời nhau đến nhà chung vui.

       Mâm cúng rằm tháng 07 âm lịch của người Sán Chỉ gồm Cá, bánh lá chuối, rượu, thịt xào, một bát gạo, kim ngân

     Theo phong tục người Sán Chỉ, Tết Trung Thu gọi là “ Pạt nhịt chít” được tổ chức vào giữa mùa thu - Rằm tháng Tám. Bà con sẽ chuẩn bị cơm cúng gồm thịt lợn luộc nguyên miếng, xôi, và đặt bên trên bát xôi cúng mấy lát mướp nếp, bông lúa non ngỏ ý cho tổ tiên ăn trước, tạ ơn tổ tiên phù hộ cho mùa màng bội thu. Trong dịp này con cháu về tụ họp đông đủ ăn cơm và cùng thưởng trăng. Ngày hôm sau, con cái sẽ về thăm bên ngoại. Ngoài ý nghĩa vui chơi cho trẻ em và người lớn, Tết Trung Thu còn là dịp để người dân ngắm trăng tiên đoán mùa màng và vận mệnh quốc gia. Nếu trăng thu màu vàng thì năm đó sẽ trúng mùa tằm tơ, nếu trăng thu màu xanh hay lục thì năm đó sẽ có thiên tai, và nếu trăng thu màu cam trong sáng thì đất nước sẽ thịnh trị. Tuy nhiên, đó chỉ là lời đồn đoán của các cụ từ thời xưa.
     Ngoài một số ngày Tết và Rằm chính như trên cộng đồng người Sán Chỉ còn có một số ngày tổ chức lễ hội, sinh hoạt cộng đồng như Lễ cúng Thổ Công diễn ra vào tháng riêng và tháng 7 âm lịch. Đó là dịp bà con lối xóm cùng nhau tổ chức cầu mùa, cúng thổ công, thổ địa cầu mong năm mới, mùa vụ mới bội thu, sức khỏe, bình an. Cùng với đó là Hội diễn ra vào mười sáu tháng ba âm lịch hàng năm. Đó là một Hội lớn nhất trong năm của đồng bào Sán Chỉ. Trong Hội diễn ra các trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, đá bóng nữ, đánh quay. Hội diễn ra khoảng 2 đến 3 ngày, đồng bào sẽ tạm gác lại việc đồng áng, cùng nhau tham gia hội, cùng hát giao duyên, gặp gỡ bạn bè.
     Đối với người Sán Chỉ mỗi ngày Tết trong năm đều vô cùng quan trọng, vừa là dịp tụ họp gia đình, báo hiếu cha mẹ, cúng dâng lên tổ tiên mâm cơm cầu mong tổ tiên phù hộ cho cả gia đình mạnh khỏe, ruộng vườn được mùa tốt tươi, người ở nhà mạnh khỏe, người đi làm, đi học xa bình an. Tết là một trong những ngày lễ mang phong tục truyền thống được lưu truyền và gìn giữ cho đến tận hôm nay. Một nét đẹp văn hóa không bị mai một và đang được các thế hệ sau tiếp nối và phát huy./.